لەئاسمانی ئەدەب و وێژەی كوردیدا یەكێك لەو شاعیرانەی كە توانیویەتی وەك ئەستێرەیەكی پڕشنگدار بەتێهەڵكێشانی وشەی جوان و لەبار و پەتی و ڕەسەنی كوردی وەك تان و پۆ قاڵیی ڕەنگینی شێعر و پەخشان و ڕستە و وێژەی كوردی ڕازاوەتر بكات و بەكایەكردن و وێنەی شێعری  ناسك خەیاڵی لە هۆنراوەی كوردیدا بگەیینێتە ئەوپەڕی... .هەروەها بەوەرگێڕانی ڕۆمان و كورتە چیرۆك و وتار، توانایی و دەوڵەمەندیی زمانی كوردی لەبارەی دارابوونی وشە و دەستەواژە و ئیدیۆم و... بەو كەسانە كەناشیانە و دڵچڵكانانە باس لە دەست كورتی و لاواز بوونی زمانی كوردی بۆوەرگێڕان دەكەن بسەلمێنێ.

ئەم ناسك خەیاڵ و مامۆستای بەكارهێنانەی وشەی ڕەسەنی كوردی شاعیری دڵسۆز و دەڕۆست بە زمانی نەتەوایەتی (كاك ئەمین گەردیگلانی)یە. كاك ئەمین گەردیگلانی ساڵی 1349 ی هەتاوی لە گوندی «گەردیگلان» هەڵكەوتوو لە نیوان سەقز و بۆكان لەدایك بووە. لەساڵی 1367 ی هەتاوییەوە لەگەڵ دنیای ئەدەبی كوردی ئاشنابووە و لەو بوارەدا چالاكیی نواندووە.

 لەمەڕ ئەو هەوڵ و چالاكییانەی كە كاك ئەمین بۆ پاراوتر كردن و پەرەپێدانی زمان و وێژە و فەرهەنگی بوویەتی، دیمانەیەكمان لەگەڵدا سازداوە و بەچەند پرسیارێك هێناومانەتە دواندن.

    بەرهەمە بڵاوکراوەکانی وەرگێڕ:

1ـ "تاپۆی وەرزێکی سەوز"، شیعرــ 1376  تەورێز

2ـ "شەوەژانی ئەستێرەیەک"، شیعرـــ1380 تاران

3ـ "مەرگەخەون"، شیعرـــ 1383 تاران

4ـ "دیسان لەو شەقامانەوە"، چیرۆکی بیژەن نەجدی  (وەرگێڕان)، 1385 هەولێر

5ـ "تەپڵی ئاور"،چیرۆکی بیانی(وەرگێڕان) 1385 هەولێر

6ـ"جێگای بەتاڵی سلووچ"، ڕۆمانی مەحموود دەوڵەت ئابادی وەرگێڕان)، 1386هەولیر

7ـ "خۆرولاولاو" ،  كۆمەڵە شیعری منداڵان 1386 بۆكان

8ـ"یەكگرتن"، چیرۆكی منداڵان « قودسی قازی نوور» (وەرگێڕان)، 1386هەولێر

9ـ "برایانی کارامازۆف"، ڕۆمانی فیودۆر داستایێفسکی، (وەرگێڕان)، 1387 هەولێر

10ـ "خولیای نووسین" کۆمەڵە وتار (وەرگێڕان)،1387 هەولێر    

ئەم بەرهەمانەش ئامادەی چاپن:

1ـ"فەرهەنگی ڕێژگە"(ئەو وشانەی لە هەنبانە بۆرینەدا نەهاتوون)

2ـ "نارنجی فڕین" ( کۆچیرۆک)

3ــ "تازیەبارانی بەیەل"ڕۆمانی غوڵامحوسێن ساعیدی (گەوهەر مراد) وەرگێڕان

4- سترانی شەپۆلەكان شێعری شاعیرانی ھاوچەرخی فارس. وەرگێڕان

5- دار و پەپوولە و ڕووبار ، چیرۆكی منداڵان (فەریدە شەبانفەڕ) وەرگێڕان                                                      

                            سیامەند بەخت ئازەر

*ئەویندارانە ژین، شێتانە مردن*

           دیمانەیەك لەگەڵ ئەمین گەردیگلانی

                                                    ئامادە كردنی:سیامەند بەخت ئازەر

                    بەشی یەكەم

پ: بۆ دەسپێكی هەڤپەیڤینەكەمان پێم خۆشە بزانم بیر و ڕاتان سەبارەت بە شێعر چییە و داخۆ شێعر ئامڕازی دەربڕینە، دەربڕینی چی؟ یا وەكوو خۆتان دەڵێن: «شێعر تەوژمی ئەشقە دڕ بە كۆڕی ژان و خەم دەدا»؟

و: شێعر زمانی ڕۆحی مرۆڤە. هەستێكی سۆزاوی و شاراوەی ناخە كە بە شێوەیەكی كتوپڕ جاری وایە نەخوازراوانە لە زەین و زمانی شاعیر دا دەتەقێتەوە و هەڵدەڕژێتە سەر كاغەز. هەتا ئەو كاتەش دەتوانین ناوی شێعری لێ بنێین كە نووسەرەكەی خۆی هەڵنەگووشیبێ بۆنووسینەكەی و بەشێوەیەكی سروشتی زمانی شاعیری قەڵەشتبێتەوە و خۆی دەرباز كردبێ. هەڵبەت ئەوە بۆ كاتێكە كە شاعیر پاڵ و پشتێكی قایمی ئەزموون و زانیاری هەبێ و بیروزەینی بووبێتە ئینسایلكۆپیدیایەكی بەرین و بۆ هیچ وشە و زاراوە و دەستە واژە و پەندێك دانەمێنێ و ئەو ئەزموونانە بە شێوەیەكی خۆبزێو لە كاتی خۆیاندا هەڵقوڵێن. بۆیە دەتوانم بڵێم بەڵێ شێعر ئامڕازی دەربڕینە، دەربڕینی خەمە كەڵەكە بووەكانی ناخی مرۆڤ.

ئەو خەم و ئازارانەی خوێن و ناخی شاعیریان كردۆتە هێلانە و بێ بەزییانە هەڵیدەچۆقێنن. بەمەرجێك شاعیرەكە خۆی لە كۆمەڵگای نەبان نەكا و هەموو تاكێكی كۆمەڵگاكەی بە لەتێكی ڕۆحی خۆی بزانێ. ئەگەر ئاوا بوو دیارە شێعرەكە هەڵگری پەیام و ئەشق و هیوای مرۆڤ دەبێ و دڕ بە خەمی كەڵەكە بووی ناخی خوێنەرەكەی دەدا و هەستی دەبزوێنێ و تێكەڵ ڕۆح و ژیانی دەبێ.

پ: ئەو زمانی ڕۆحی مرۆڤە بەهرەیەكی خوداییە، یان مرۆڤ دەتوانێ بە تێكۆشان و هەوڵدان فێری بێ؟

و: بەڵێ شێعر هەستێكی زاتییە كە لە ناخی زۆربەی مرۆڤەكاندا هەیە. ئەو هەستە هەر ئەو هەستەیە كە خوێنەرێك وا لێدەكا چێژ لە شێعرێك وەرگرێ. بەڵام هەتا هەوڵدان و ئەزموون كۆكردنەوە نەبێ، ئەو مرۆڤە خاوەن هەستە ناتوانێ ئەوەی لە ناخی دایە دەریبڕێ و بیكاتە شێعر.

پ: یانی شاعیر بۆ دەربڕینی ئەو هەستە زاتییەی كە لە ناخیدایە لە سەرەتای نووسینەكەیدا پێویستە بیر بكاتەوە؟

و: بەڵێ دەبێ بیر بكاتەوە. بەڵام نەك ئەو بیر كردنەوەی كە وەك لە پێشدا ئاماژەم پێكرد، خۆی هەڵگوشێ و گوشار بۆ مێشك و بیری خۆی بێنێ كە چی بنووسێ و چوارچێوە و ناوەرۆكی شێعرەكەی چی بێ. ئەوەی من عەرزم كردن ئەزموونە، ‌ئەزموونێكی زمانی و خۆناسی و گەلناسی، ‌شاعیر دەبێ بزانێ لە كوێ دەژی و چ هەوایەك هەڵدەمژێ. دەبێ خەم و شادییەكانی كۆمەڵگاكەی بە هی خۆی بزانێ و وەپشت گوێیان نەخا.

پ: مەبەستت لەو بەیتەی كۆتایی شێعری(تیشكی یاد) لەكتێبی  تاپۆی وەرزێكی سەوزدا چییە، كە دەڵێ:(شەو و ڕۆژی دڵی شاعیر وەكوو یەك ڕوون و زێڕینن/ ئەبەد دوو ڕەنگی نابینی لە ئاسمانی ژیانیدا.) ئایا شاعیر جیاوازە لە خەڵكانی تر؟

و: شاعیر ئەگەر دڵپاك و دڕۆست بێ بۆ گەل و كۆمەڵگاكەی، لە خەڵك دانابڕی و بەشێكی جیانەبۆوەی خەڵكە. بەڵام ئەو ڕوانگە و وردبینییەی شاعیر هەیەتی ڕەنگە هەموو كەس نەیبێ. زۆر ڕووداو و كارەسات هەیە خەڵكی ئاسایی زۆر بەسانایی و كەمتەرخەمی بە لایدا تێدەپەڕن و ڕەنگە سەرنجیان ڕانەكێشێ. بەڵام هەر ئەو ڕوودا و كارەساتە، یان شتێكی زۆر چكۆلە، وەك سەربڕانی مریشكێك لەوانەیە شاعیر بهەژێنێ و فرمێسكی پێ هەڵوەرێنێ. لەو شێعرەشدا مەبەست لە جیا كردنەوەی شاعیر لە خەڵك نییە. مەبەست لەوەیە شاعیر هەموو كەس بە چاوێك تەماشا دەكا و خەمەكان دەبینێ و هەستیان پێدەكا. ئەگەر شاعیری ڕاستەقینە بێ ناگۆڕێ و پشت لەگەلەكەی ناكا و یەك ڕەنگ دەمێنێتەوە.

پ: بە بڕوای ئێوە شاعیر دەبێ بۆ بەرەی داهاتوو بنووسێ، یان دەبێ شاعیری سەردەمی خۆی بێ؟

و: شێعر ئاوێنەی زەمانی خۆیەتی. ڕەنگدانەوەی خەم و ئازار و ژان و شادییەكانی مرۆڤە. ئێمەش لەگەڵ مرۆڤی ئەمرۆ و خەمەكانیان دەژین و دەبێ بۆ ئەوان بنووسین. ئێمە چوزانین دوای سەد ساڵی كە مرۆڤ و كۆمەڵگا بە كوێ دەگا و حەز بە چی دەكا. ئەوانیش ئەو كاتە شاعیری خۆیان دەبێ و لەوانەیە ئێمە بە شێت و دواكەوتووش بزانن، هەر وەك هێندێ بە ناو شاعیرە خۆلێگۆڕاوەكان گاڵتە بە شاعیرانی پێشوو دەكەن و بە دواكەوتوویان دەزانن.

هەروەك مێژوو نیشانی داوە ئەو شاعیرانەی بوونەتە ئاوێنەی باڵا نوێنی سەردەمی خۆیان نامرن و لە دڵی میللەتا دەژین. خانی و مەلای جزیری و نالی و حاجی قادری كۆیی ژان و ئازار و ئاوات و خەمەكانی سەردەمی خۆیان لە قەتحەی شێعر گرتووە و مۆركی هەرمانیان پێوە ناوە، بەڵام كوا بیریان بۆ ئەوە چووە كە كورد  ئەنفال و شیمیایی باران دەكرێ. چۆن دەتوانین گلەیی لە نالی بكەین كە باسی شەهید بوونی هەڵەبچەی نەكردووە؟ چۆن دەتوانین گاڵتە بە خانی بكەین كە باسی بۆمبی ئەتۆم و ناوەكی و سایت و وێبلاگ و مانیتۆڕ و زەماوەندی ئینتەرنەتی نەكردووە؟

بەڵام بڕوانە هەڵوێستەكانی خانی و ئاوات و خەمەكانی لە شاكاری مەم و زیندا، خەمە هەمیشەییەكانی نالی لە قەسیدە بە ناو بانگەكەیدا كەبۆ سالمی نووسیوە. هەڵقرچان و سووتانی دڵی حاجی قادر لە تاوی میللەتەكەی، تیر و توانجە چزوو ئاساكانی مەلا مارفی كۆكەیی، ئەمانە ئەدەبی هەرمان و مڵكی هەمیشە زیندووی ئێمەن، چونكە خەمی سەردەمی خۆیانن. شاشەی مانیتۆڕێكن وێنەی ئەو سەردەمەیان لە چوارچێوەی خۆیاندا هەڵگرتووە و نیشانمانی دەدەن. بۆیە دیسان دەیڵێمەوە كەسێك كە خەمخۆری گەل و زمانەكەی بێ و لەگەڵ خەمی سەردەمەكەی خۆی بژی و ئەو ئازارانە لەهونەرەكەیدا ڕەنگ بداتەوە. دەبێتە ئاوێنەی زەمان و بەرگی هەرمان لە بەر دەكا.

پ: فروغ فەروخزاد دەڵێ:«شێعر بۆمن پەنجەرەیەكە كە هەر كاتێك دەچم بۆ لای، خۆی دەكرێتەوە. من لە بەریا دادەنیشم، دەڕوانم، گۆرانی دەڵێم، هاوار دەكەم، دەگریم، لەگەڵ وێنەی درەختەكان ئاوێتە دەبم و دەزانم كە لەو دیوی پەنجەرەكەوە پانتاییەك هەیە و كەسێك گوێم بۆ ڕادەگرێ.» لەلای ئێوە شێعر چۆن پەنجەرەیەكە؟

و: ئەمە هەر ئەو پرسیارەی یەكەمە كە جوابم دانەوە و فروغ بە زمانێكی شاعیرانە دەڵێ، شێعر دەبێ خوڕسك بێ و شاعیرەكەی زۆر بۆ خۆی نەهێنێ و بۆ نووسینەكەی خۆی هەڵنەگوشێ. هەروەك دەڵێن با شێعرەكە شاعیر بنووسێتەوە.

پ: كەوایە تایبەتمەندییەكانی شاعیری باش و سەركەوتوو چییە؟ كە ببێتە ئاوێنەی زەمان و بەرگی هەرمان لەبەر بكا؟

و: شاعیری باش و سەركەوتوو ئەو كەسەیە بتوانێ كۆمەڵگاكەی و ئەو زەمان و سەردەمە بناسێ كە تێدا دەژی. هەر وەك لە پێشدا عەرزم كردن خۆی لە خەڵك و خەمەكانیان نەبان نەكا و ڕۆحی تێكەڵ ڕۆحی مرۆڤایەتی بێ و هەست بە ئازارەكانیان بكا. بەڵام ئەوەندەش دانەبەزێتە خوارێ كە هونەرەكەی بكاتە هونەرێكی ڕەشۆكییانە و خاووخلیچك، وا چاكە لە پێش كۆمەڵگاوە بێ، بەڵام ئەوەندەیان لێ دوور نەكەوێتەوە دەنگی پێیان نەگا.

پ: لەكەیەكەوە دەستتان بە شێعر نووسین كردووە و هەستت بەوە كردووە كە دەتوانی بۆ ڕاگەیاندن و دەربڕینی پەیامی خۆت لە شێعر وەك ئامرازێك كەڵك وەرگری؟

و: لە پۆلی سێهەم و چوارەمی سەرەتاییەوە هەستم كردبوو كە خاوەنی تەبعێكی ڕەوانم و شێعری نێو كتێبەكەم بەڕەوانی و لەسەر كێشی خۆی دەخوێندەوە. كاتێك قوتابییەك یان مامۆستاكەمان شێعرێكیان دەخوێندەوە و بەپاش و پێش كردنی وشەیەك وەزنەكەیان دەشكاند دەمزانی و هەستم پێدەكرد، بەڵام قەت لەڕووم هەڵنەدەهات بڵێم وانییە. بۆ وێنە شێعری ( میازار موری كە دانە كش است/ كە جان دارد و جان شیرین خوش است.) زۆربەی منداڵەكان و تەنانەت مامۆستاكەشمان دەیانگوت (كەجان دارد و جان شیرین {و} خوش است.) كاتێك ئەو واوەیان زیادی دەگوت و دەیانكردە شیرین و خۆشی كوردی وەزنەكە دەشكا.

من لە دڵی خۆمدا هەستم پێدەكرد، بەڵام نەمدەزانی بۆ؟

تەنیا هەتا پۆلی چوارەمی سەرەتایی چوومە قوتابخانە و چەند ساڵێك مامۆستامان نەبوو و بەهۆی پشێویی ناوچەكەوە قوتابخانەی گوندەكەمان داخرا. دوای یەك دوو ساڵ  كە قوتابخانە كرایەوە و مامۆستامان بۆ هات چونكە پۆلی چوارەمەكەمان تەواو نەكردبوو و لە زستانەكەیدا دەستمان لێ هەڵگرتبوو. دیسان لە پۆلی چوارەمدا ناونووسی كرامەوە و درێژەم بە خوێندن دا. بەڵام دیسان لە نیوەی ساڵەوە ماڵمان لە گەردیگلانەوە بەرەو بۆكان پێچایەوە و دیسان لە دەرس و قوتابخانە دابڕام. بەڵام ئەو چەند مانگە بۆ من زۆر خۆش بوو. مامۆستاكەمان فێری كوردیی كردین و كتێبی ملوانكەی شینی بۆ هێناین. هەر بەدوو كەس كتێبێكی بۆ هێنا بووین. نرخی كتێبەكە حەوت تمەن بوو. یەكی سێ تمەن و نیومان دا، بەڵام پاش چەند ڕۆژ سێ تمەن و نیوەم بۆ حەسەنی هاوڕێم ڕەت كردەوە و كتێبەكە شەشدانگ بوو بە هی خۆم. خوێندنەوەی ئەو كتێبە زۆر شتی فێر كردم. هەر ئەو كاتە  حەزم دەكرد  خۆشم شێعر دانێم، بەڵام دوو دڵ بووم و بڕواشم بە خۆم نەبوو. هەتا ماڵمان هاتە بۆكان و لەوێش نەمتوانی درێژە بە خوێندن بدەم و ناردمیانە شاگرد خەیاتی و چوار ساڵ بەهاران هەتا پاییز دەچوینە كوورەخانە. ساڵی 1367 لەگەڵ گۆڤاری سروە ئاشنا بووم. دوای خوێندنەوەی چەند ژومارەی سروە و دیوانی شاعیران بۆ یەكەم جار شێعرێكم نووسی و ناردم بۆ سروە. ئێستا كاتێك ئەو شێعرەم وەبیر دێتەوە پێكەنینم بەخۆم دێ. كە چۆن لە ڕووم هەڵهاتووە ناردوومە بۆ سروە. بەڵام ئەوەندە دڵگەرمانە دەستم پێ كردبوو. ڕۆژی چەند شێعرم دەنووسی و بۆ سروەم دەنارد. دوای سێ ساڵ نووسین. یەكەم شێعرم لە ژومارە 63 ی گۆڤاری سروەدا بڵاو بۆوە. لە خۆشیانا كەوتمە جیفڕك لە خۆدان و گوێز بە كلك شكاندن. هەر ئەوە بوو چارە نووسم لەگەڵ ئەدەبی كوردی گرێ دراو و مەگین مەرگ لەیەكمان دابڕێ.

پ: ئەو شتانەی كە دەبنە هاندەرێك بۆ هۆنینەوەی شێعر لەلای ئێوە چییە؟ژن، كۆمەڵگا، سروشت، یان شتانێكی تڕ؟

و: هەموویان، ئەوانە و هەموو ئەو ئازار و خەم و شادی و حەزانەی ئەندامانی كۆمەڵگاكەم لەگەڵیدا هەڵسووكەوت دەكەن. ئەو شتانەی كە دامدەچڵەكێنن و تەزوو بە لەشما دێنن و دەمگرێنن، یان بزەم دەخەنە سەر لێو، كەئەمەیان زۆر كەمە و بە دەگمەن هەستی پێ دەكەم.

پ: ڕۆڵی ئەشق لە هۆنراوەی ئێوەدا چییە؟ چونكە لە دیوانی (تاپۆی وەرزێكی سەوز)دا 75 جارتان وشەگەلی (ئەوین و ئەشق دووپات كردۆتەوە؟ داخۆ كاك ئەمین ئەویندارێكی سووتاوە، یان هەر وەك لە پرسەی ئەویندا دەڵێی:(ئەوین نەبوایە كەی ئەم ژینە ژانە/ دەمی مەودای پشوودانی دەداینێ)؟

و: بەڵێ ئاشقم. ئاشقی هەموو جوانییەكانی ژیانم. بە ڕاستی مرۆڤیش بە ئەشقەوە مرۆڤە. دەنا

لەگەڵ ئاژەڵ و زیندەوەرەكانی سەرزەوی چ جیاوازییەكی هەیە؟ بڕوا بكە مرۆڤی بەری لە ئەشق لە هەموو دڕندەیەك مەترسیدارترە و بێ بەزەییترە. هەر وەك فەرەیدوون موشیری شاعیری فارس دەڵێ: هیچ حەیوانێك بە حەیوانێكی تری ڕەوا نابینێ/ ئەوەی ئەو نامرۆڤانە بە گیانی مرۆڤی دەكەن) دیارە ئەوانە لە ئەشق دوور كەوتوونەتەوە بۆیە دەتوانن دەست بۆ ئەو جینایەتانە بەرن. مرۆڤێك كەمانای ئەشق بزانێ ناتوانێ هیچ زیندەوەرێك بكوژێ، جا كوشتنی مرۆڤ هەر باسی مەكە. ئەشق تەنیا خۆشەویستی ئافرەت نییە. ئەوینی ئافرەت بەشێكی زۆر كەمی ئەشقی مرۆڤە. كەسانێكیش هەن كە تەواوی ژیانیان بۆ خۆشەویستی ژن تەرخان دەكەن، یان ژن ژیانی بۆ ئەشقی پیاو تەرخان دەكا. كە هەموو ئەو ئەشقانە ئەگەر هەزاران ڕێگاش بگرنە بەر ئاخری هەر دەگەنەوە سەر ڕێگایەك كە ئەشقی ژیانە. ئەو ئەشقە ئەگەر مرۆڤ     بەڕاستی و بەڕۆح و گیانەوە هەستی پێ بكا و لە قووڵایی خۆیدا بیدۆزێتەوە بە كەماڵ دەگا و ناتوانێ بیر لە چكۆلەترین كردەوە بكاتەوە كە كەمترین و ناچیزترین زیانی بۆ ژیانی خەڵك و كۆمەڵگا و سروشت و خاك و وڵاتەكەی هەبێ. من ئاشقم، ئاشقی ژیانم، ئاشقی خەڵكم، ئاشقی هەموو گیاندار و بێ گیانێكم. ڕەنگە هێندێ جار لە كەسێك یان لە شتێك تووڕەبم و ببێتە هۆی ڕق هەستانم، بەڵام لەو كاتەشدا هەر خۆشم دەوێ و ناتوانم ڕقم لێی بێ. بڕوا بكەن ئەو كەسەی لە هەموو كەس دڵڕەقترە و زیانبارترە من زیاترم بەزەیی پێیدا دێ. ناچارم خەمی بۆ بخۆم، پێم گوناحە، بەڕاستی ئەو جۆرە كەسانە زۆر بەدبەخت و چارە ڕەشن. چونكە مانای ئەشق نازانن. ئەگەر ئاشق بوایەن نەیاندەتوانی لە كۆمەڵگاكەیاندا مزیڕ بن، ئیزنیان بە خۆیان نەدەدا ببنە هۆی ئازار و ماڵ وێرانی و مردنی خەڵك. بۆیە خەمیان بۆ دەخۆم و ناتوانم ڕقم لەئەوانیش بێ.

جا دانی پێدا دەنێم ئاشقم ئاشقی جوانی، لە گوڵجاڕێكدا چۆن گوڵەكان سەرنجم ڕادەكێشن و پێم جوانن هەر ئاواش مرۆڤم پێ جوانە و حەز بە دیتنی دەكەم. جا نێرو مێ لە منداڵەوە هەتا پیر. زۆر چاوچوو و جوان پەرستم و جاری وایە چاو لە جوانان ناترووكێنم، بەڵام بڕوام پێ بكە چاو حیز نیم. چونكە ئەوەندەم خەڵكەكەم خۆش دەوێ قەت ئیزن بە خۆم نادەم بە چاوی خەیانەتەوە لە نامووسەكەیان بڕوانم. زۆر جار كەوتوومەتە بەر تیری مۆڕە و نقورچكی لچ هەڵقورچاندنی كچان و ژنان، چونكە چاوم تێ بڕیون، و بەوردی سەرنجیان دەدەم. ناهەقیشیان ناگرم، خۆ ئەوان نازانن من ئاشقی جوانیم.

پ: بە لای ئێوەوە (ئەوین) مانای چییە؟ ئایا هەر وەك بۆخۆت دەڵێی:«وەخەی دڵم حەساوە لە باوەشی ئەوینا» ئەوین باوەشێكی كراوەیە بۆ حەسانەوەی دڵ و هیچی تر؟ ڕاستی ئەوینداری ڕاستەقینە كێیە ودەبێ چۆن بێ؟

و: ئەوین هەر وەك پێشتر عەرزم كردن بەهانەی ژینە، یان خودی ژیانە. چونكە ئەوین نەبێ ژیانیش نابێ. جا هەر كەسەو ڕوانگەی خۆی هەیە بۆ ئەو ئەوینە. ئەو شێعرەش هی قۆناغێكی تایبەتی ژیانمە و ڕەنگە ئەو كاتە ئەوینێكی پاك و بێگەرد ئۆخژنی پێ بەخشیبێتم و بووبێتە هۆی پشكووتنی ئەو غەزەلە. ئەوینداری ڕاستەقینەش من نازانم فەلسەفە و مەلسەفەی بۆداتاشم و بڵێم دەبێ ئاوا بێ و ئاوا نەبێ؛ ئەوەندە نەبێ وەك لاوێكی ئاشق دەڵێم دەبێ ئەویندار یەك ڕەنگ بێ.

پ: شێعری باش چ شێعرێكە و فاكتەرەكانی چییە؟ ئێوە بەچ شێعرێك دەڵێن شێعری چاك؟

و: شێعر خۆش و ناخۆشی هەیە. هەر شێعرێك لەهەست و سۆزی بەردەنگەكەی نزیك بوو و چێژی پێ بەخشی دیارە شێعری چاكە. من بەشبەحاڵی خۆم شێعرێك بەشێعری چاك دەزانم كە كاتێك دەیخوێنمەوە هیندە لەهەست و ڕۆحم نزیك بێ و كارم تێبكا پێموابێ خۆم نووسیومە. یان دەبوو من بمنووسیبایە. ئیتر فاكتەر و ماكتەر نازانم چییە.

پ: لە دانانی شێعرێكی تازەدا حەز و هەست بەوە ناكەیت كە لەگشت شێعرەكانی پێشووت جوانتر و باشتر بێ؟

و: ئەوە ئاواتی هەموو شاعیرێكە، كە بەرهەمی ئەمڕۆی لە هی دوێنێ باشتر بێ. هەر شاعیر و هونەرمەندێكیش كە بەرهەمی ئەمڕۆی لە بەرهەمی دوێنێ باشتر نەبێ، وا چاكە  قەڵەمەكەی دانێ و وازی لێ بێنێ. هونەریش بە تایبەت شێعر ڕێگایەكە كە قەت نابڕێتەوە و هەرگیز ناگاتە كۆتایی و ئەنجام. ڕێگایەكی هەورازە كە بەرەو بەرزاییی هەڵدەكشێ و هەتا زیاتریش هەڵكشێ ڕێگاكە ڕژد و هەڵەمووتتر و چڕتر دەبێ و ڕێبواری زۆر بە هێز و بە ئەزموون نەبێ، ناتوانێ دەڕۆستی ئەو ڕێگایە بێ و لە نیوەی ڕێ لە پێ دەكەوێ. من هەتا ئەمڕۆ بڕم كردووە و هیوادارم بتوانم لەوە زیاتریش بەو هەورازەدا سەركەوم. ئەگەر تەمەن مەودا بدا هەر دەڕۆمە پێشێ. جا نازانم بە كوێ دەگەم. هەتا ئەمڕۆش كە شێعرم نووسیوە هەمیشە شێعری ئەمڕۆی خۆمم لە شێعری دوێنێم پێ خۆشتر بووە و زیاتر دڵم ئاوی خواردۆتەوە لێی.

پ: ڕۆڵی زمان لە شێعردا چییە؟ بە بڕوای ئێوە زمانی كوردی ئەو تواناییەی هەیە هەموو هەستەكان دەربڕێ؟

و: شێعر ڕووداوێكە لەپانتایی زماندا دەقەومێ و هەر زمانێك شێعری پێ نەنووسرێ زمانێكی مردووە. زمان دەوری سەرەكی لە شێعردا دەگێڕێ. زمانی كوردیش زمانێكی دەوڵەمەندە و بە بڕوای من لە زۆربەی زمانەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەوڵەمەندترە و دەتوانێ دەربڕی تەواوی هەستە دیار و نەدیارەكانی مرۆڤ بێ. زمانی كوردی دەوڵەمەندە بۆیە ئەو هەموو ساڵە لەژێر زەبروزەنگ و سەركوتدا بووە نەتواوەتەوە و زیاتریش پەلی هەڵاویشتووە و گەشەی كردووە. ئەو زەبروزەنگەی لەسەر زمانی كوردی بووە لەسەدان ساڵی ڕابردوودا لەسەر هەر زمانێكی دیكە بوایە تا ئێستا ئاسەواری نەمابوو.

پ: جیاوازییەكانی شێعری كلاسیك و شێعری نوێ چین وتوانایی زمانی كوردی لەهەر كامیاندا چۆنە؟

و: ئەگەر مەبەستت ڕواڵەت و فۆڕمی شێعرەكەبێ ئەوا بەشێوەی داڕشتن و نووسینەكەیدا لێك جیادەكرێتەوە. ئەگەر مەبەستیشت ناوەرۆكی دەقەكەبێ من فۆڕم تووڕ هەڵدەدەم و بەناوەرۆكەوە دەنووسێم. مەبەست لەتووڕهەڵدانی فۆڕم گوێ نەدانە بە ڕووكاری دەرەوەی شێعرەكە. چونكە من كاتێك شێعرێك دەخوێنمەوە قەت بیر لەفۆڕمەكەی ناكەمەوە و جۆرێكم پێ جوان بێ و جۆرێكم پێ ناحەز بێ. ئەگەر دەقەكە ڕۆحی شێعری و جوانكاریی هونەریی تێدابێ پێم خۆشە و بەهەر قالب و فۆڕمێك نووسرابێ چێژی لێوەردەگرم. بەبڕوای من شێعری خۆش و ناخۆش و جوان و ناحەز هەر ئەوە دیاریی دەكا. وشەی كلاسیك یانی جوان و هەڵبژاردە و پیرۆز ڕاگیراو. بەڵام بەداخەوە هێندێ كەسی ڕوانگە تەسك و بەرچاوتەنگ هەر لەخۆڕا و كوێرانە شێعری كێش و سەروادار بەكۆن و سواو دادەنێن و پێی دەڵێن كلاسیك. خۆ كلاسیك بەمانای كۆن و سواو و لەكەڵك كەوتوو نییە. بەڵكوو بەمانای جوان و ڕازاوە و خاوێن و پیرۆز ڕاگیراوە. من خۆم بو فریودانی چاوی ئەو جۆرە كەسانە هێندێ لە غەزەلەكانم بەشێوەی پچڕپچڕ و وردە ڕستە نووسیوە و بەیتەكانم سێ لەت و چوار لەت كردووە. هەر ئەو كەسانەی شیر و تیر لە شێعری كێش و سەروادار دەسوون، بەچێژەوە دەیخوێننەوە و لە گۆڤار و ڕۆژنامەكانیاندا بڵاوی دەكەنەوە. دیارە بەقەولی كوردی گای نێر بەگونیا دەناسن.

پ: ڕای ئێوە سەبارەت بەوەرگێڕانی شێعر چییە؟ ئایا شێعر بۆ وەرگێڕان دەبێ؟ گرفتەكانی وەرگێڕانی شێعر چییە؟

و: وەرگێڕانی شێعر تواناییەكی زۆری دەوێ. بەڕاستی كەسێك كە خۆی شاعیر نەبێ و مێشكی تژی لە ئەزموون و هونەری شێعری نەبێ ناتوانێ شێعرێك لەزمانێكەوە ڕاگوێزێتە سەر زمانێكی تر. چونكە وەرگێڕان مانا كردنەوە نییە. ئەگەر مانا كردنەوە بێ زۆر كەس لەوانەیە لەشێعرەكە حاڵی بن و بتوانن بەزمانی دووهەم بینووسنەوە. بەڵام ئەی وردەكارییەكانی ناوەرۆك و ڕواڵەتی شێعرەكە چی لێدەكەن؟ جاری وایە پاتە بوونەوەی چەند پیت بەدوای یەكدا مانایەكی تر بەشێعرەكە دەبەخشێ و هونەری شێعری دەقەكە ڕازاوەتر دەكا. جیناس و ئیهامێك شێعرەكە جوانتر دەكەن. وەرگێڕی شێعر دەبێ هەموو ئەو هونەر و وردەكارییانە لەبەر چاو بگرێ.

نوسرەت ڕەحمانی شاعیری فارس دەڵێ: «وەرگێڕانی شێعر وەك ئەوە وایە بولبولێكی وردیلانە سەربڕی بۆ ئەوەی برسیتیی خۆتی پێ بشكێنی.» ئەم وتەیەی نوسرەت ڕەحمانی ڕووی لەو جۆرە وەرگێڕە ڕووخێنەرانەیە كە ڕۆح و كاكڵی شێعر ناناسن و تەنیا مانا و ڕواڵەتی دەقەكە دەبینن. وەرگێڕی سەركەوتوو و بەئەزموون دەتوانێ بەوەرگێڕان، شێعرێك بەرزتر و نەمرتر بكا. نموونەی ئەوەش وەرگێڕانی خەیام و هەڵۆكەی مامۆستا هەژار یان هەڵۆكەی سوارە ئیلخانیزادەیە. كەوایە دەتوانین بڵێین شێعر بۆ وەرگێڕان دەبێ، بەڵام وەرگێڕی كارامەی دەوێ.

 پ: كاریگەری و پەیوەندی شێعر لەگەڵ ئاواز و مۆسیقا و وێنەگەری چۆن هەڵدەسەنگێنن؟

و: ئەو هونەرانە هەموو لك و پۆی دارێكن كە ئەویش هەستی مرۆڤە. شێعر خۆی لە هەموو ئەو هونەرانە پێك هاتووە. چونكە شێعرێك كە وێنە و مۆسیقای وشەی تێدا نەبێ وەك پۆلێ وشەی ڕەق و تەق و مردوو وایە و چێژ بە بەردەنگەكەی نابەخشێ و بە دڵەوە نانووسێ.

پ: تاكوو ئێستا شێعرت كراوە بە گۆرانی و ئاوازی بۆ داندراوە؟ لەلایەن كام گۆرانی بێژەوە؟

و: بەڵێ تا ئێستا دەیان شێعرم كراوە بە گۆرانی و چەنددانەشیان وەك ئاگادار بووم ئاوازیان بۆ داندراوە و هێشتا گۆرانیبێژ نەیگوتوون. شێعریشم ئەو جێیەی ئاگادار بم لە لایەن ئەم هونەرمەندانەوە كراوە بە گۆرانی و چڕیویانە،حەبیب ئەحمەدی، بێهنام تاهیری، ناسر كەریمی، ئامانج عەزیزكەندی، حەسەن زیافەتی، ئەحمەد حەیران، مەنسوور ڕەشیدی، خەبات مەلوودی، پویا خەیاتی، كاوە پیشداد، ڕەحیم فەیزی، سمكۆ فەیزی، عەلی عابیدی، سەید كەماڵ سەید زادە، فەریبا پیشداد، سمایل ئاغا عەباسی، ئەرەستوو سوهرابی نیا، ئاكۆ ئوستاد ئیبراهیمی، محەممەد یەزدانی، زاهیر شەریفی، پەیمان ڕەشیدی، عەبدوڵڵا ڕەشیدی و...

پ: تاكوو ئێستا سێ دیوانت بە ناوی1ــ (تاپۆی وەرزێكی سەوز)2ــ (شەوەژانی ئەستێرەیەك)3ــ (مەرگە خەون) لەچاپ داوە. پاش دەرچوونی یەكەم دیوانت چ هەستێكت بوو. ئێستا بۆخۆت چۆنیان هەڵدەسەنگێنی؟

و: بەڕاستی نازانم چۆنی دەربڕم كە بە دەرچوونی تاپۆی وەرزێكی سەوز و دیتنی وەك كتێب چەندە شاد بووم. بڕوام پێ بكە خۆشترین و شیرینترین كاتی تەمەنم ئەو كاتە بوو كە چوومە تەورێز بۆ هێنانەوەی كتێبەكە و لە چاپخانە چاوم پێی كەوت. دوای هێنانەوەی كتێبەكەش پێشوازی گەرم و گوڕی خەڵك و نووسینی چەند وتار و ڕەخنە ئەوەندەی دیكە دڵخۆشی كردم. بۆ هەڵسەنگاندنی بەرهەمەكانیشم نازانم بڵێم چی، هەموویانم خۆش دەوێ و هەركامیان لەتێك لە ڕۆحی ئاشق و تامەزرۆمن. هەر شێعرەی ئاوێنە و دیمەنی كاتێكی تەمەنم و قۆناغێكی ژیانمن. ڕەنگە شێعری لاوازیشیان تێدا بێ و لەباری هونەری شێعرییەوە نزم بن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەلای من بایەخی خۆیان هەیە و بەشێكی دانەبڕاوی گیانی ئەدەبیمن.

پ: بیروڕات سەبارەت بەڕەخنە چییە؟ دەتوانێ یارمەتیدەر بێ یان ڕووخێنەر؟

و: بەڵێ پێموایە ڕەخنەی دڵسۆزانە و ڕاست وێژانە و دوور لە غەرەز و ڕقی تاكە كەسی دەتوانێ زۆر كارساز بێ. ڕەخنەی پاك و دەڕۆست بنیاتنەری قەڵای گەشاوەی هونەرە. ڕەخنە ئاسۆیەكی پیرۆز و پڕشنگدارە بو هەڵاتنی خۆری هونەر.

پ: دەڵێن دژوارترین كار هەڵبژاردنی ناوی كتێبە؛ لای ئێوە ئەم هەڵبژاردن و ناو لێنانە چۆن بوو؟ هەر بە سانایی بوو، یان دوای بیر و لێكدانەوەی زۆر؟

و: یەكەم كۆمەڵە شێعرم واتە تاپۆی وەرزێكی سەوز چوار پێنج ناوم لێ گۆڕی. دوای چەند مانگ ئەو ناوەم هەڵبژارد. كە ئەویشم بۆیە بە دڵ بوو  وەك یەكەم بەرهەم پێموابوو تارماییەكە لەو وەرزە سەوزەی كە دەمهەوێ پێی بگەم لە شێعردا. شەوەژانی ئەستێرەیەك و مەرگە خەونیشم لە ناوەرۆكی شێعرەكان دەركێشا و كردمنە ناوی ئەو دوو كتێبە.

پ: ئێوە كتێبێكتان بەناوی (خۆر و لاولاو) بڵاو كردەوە كە كۆمەڵە شێعرێكی منداڵان بوو، ئەوەندەی بزانم پێشوازییەكی باشی لێكرا و ساڵێكی نەخایاند گەیشتە چاپی دووهەم. دنیای منداڵان چ دنیایەكە و تایبەتمەندییەكانی شێعری منداڵان چییە؟

و: شێعری منداڵان بەداخەوە لای ئێمە تا ئێستا ئەو جورەی پێویستە ئاوڕی لێنەدراوەتەوە. چەند بەرهەمێكیش كە بڵاوبوونەتەوە زیاتر هۆنراوەی ئاسان و ئاسایین و لەبەر سادەبوونەكەی ناوی شێعری منداڵانیان لێناوە. شێعری منداڵان سادە و ساكار نییە، تەنیا كێش و سەروا (وەزن و قافیە) و وشە ڕیز كردنیش نییە. شێعری منداڵانیش دەبێ خەیاڵاوی و زانستی بێ. ئیتر بۆ منداڵانیش باوی پەند و نەسیحەت نەماوە. پێمان وانەبێ منداڵ تێناگا و لەبڕێ شتی تەمومژاوی حاڵی نابێ. من پێم وایە منداڵ زۆرشت دەزانێ و تێی دەگا. ڕۆحی منداڵ ناسكە و دەبێ شێعرەكەشی ناسك بێ. شێعری منداڵان نابێ باسی خوێن و مەرگ و ڕق و تۆڵەی تێدابێ. منداڵ ڕوانگەیەكی پاك و بێگەردی هەیە و دونیای دەور و بەریشی وەك دڵ و هەستی خۆی پاك دەبینێ.

پ: ئەدەبیاتی منداڵان جیاوازە لەگەڵ ئەدەبیاتی گەوران و ئێوە هەردووكیانت تەجرەبە كردووە، جیاوازییەكانیان لە چیدا دەبینی و پێوەی كاری تر بۆ منداڵان بكەی؟

و: هەروەك عەرزم كردن دنیای منداڵان دنیایەكی بێگەردە و دوورە لە ڕق و تۆڵە و دوژمنایەتی و ماڵوێرانی. منداڵ هەموو شتێك جوان دەبینێ و جوانیش بیر دەكاتەوە. ئەگەر گەورەكانی دەور و بەری لێی گەڕێن و سەری لێ نەشێوێنن. دەی بەو پێیە ئەدەبیاتەكەشی دەبێ وەك دنیا پاك و بێگەردەكەی خەیاڵی، ناسك و ڕازاوە بێ. شاعیر و نووسەری منداڵان كاتێك دەیهەوێ شتێكی منداڵانە بنووسێ، نابێ ئەو هەستە لە ناخیدا هەبێ كە گەورەیە و بۆ منداڵ دەنووسێ. دەبێ بە ڕاستی خۆی منداڵ كاتەوە و بگەڕێتەوە ئەو سەردەمەی منداڵی خۆی كە چۆنی دەڕوانییە دەور و پشتی خۆی. بڕوا بكە نووسین بۆ منداڵان زۆر لە نووسین بۆ گەوران دژوارترە. زۆریشم پێخوشە لەو بوارەدا بنووسم و خزمەتێك بەمنداڵانی كوردستان بكەم. خۆر و لاولاویش بێ كەموكووڕی نەبوو. هیوادارم بتوانم بەرهەمی لەوە باشتریان پێشكەش بكەم.

پ: بە نیاز نییت شێعرە تازەكانت چاپ كەی، یان لەگەڵ ئەو سێ دیوانە

شێعرە لەتوێی كتێبێكدا لە چاپیان بدەی؟

و: بەرهەمی چاپ نەكراوم زۆرە و ئارەزوومە بە زووترین كات چاپیان بكەم و بە هیواشم ئەگەر بۆم بلوێ تەواوی بەرهەمە شێعرییەكانم لە بەرگێكدا بڵاوبكەمەوە، بەڵام بزانین مەرگ مەودا دەدا و بووجەش تەقازا دەكا.

پ: ئاسۆی شێعری كوردی چۆن دەبینن، گەش و ڕووناك یان لێڵ و تاریك؟

و: تاچەند ساڵ لەمەوبەر زۆر دەنگی ڕەسەن و شاعیری باشمان هەبوو كە ئاسۆی شێعری كوردیان ڕووناك كردبۆوە و جێگای هیوا بوون( من مەبەستم ڕۆژهەڵاتی كوردستانە) بەڵام بەداخەوە بەهۆی چاولێكەری و كارتێكەریی ئەدەبی بێگانە بەتایبەت ئەدەبی ڕۆژئاوا كە زۆر لەهەست و ڕۆحی ئێمە دوورە تووشی سەرلێشێواوی بوون و وەرگێڕانی هەڵەی شێعری ڕۆژئاوا بەجارێ چەواشەی كردوون و بەڕاستی خوێنەر وا لەشێعرەكانیان بێزار بووە، جاری وایە بێزی هەڵدەستێ و هەست بە ڕشانەوە دەكا بەبیستن یان خوێندنەوەی بەناو شێعرێكی ئەمڕۆ. شاعیرێك لەوانە چەند ڕستەی بەناوی شێعر لەڕۆژنامەیەكدا بڵاو كردبۆوە كە ئەمە دەقەكەیەتی: «لەنێو ڕیخۆڵەكانی زەماندا قەتیس ماوم/ چارەنووسم قەبز بووە.» جاتۆخودا من ناڵێم ئێوە بڵێن ئەوە شێعرە؟! ئەو قسە بێ تام و ناحەزە بۆئەوە دەبێ ناوی شێعری لێ بنێی؟بەڕاستی ئەگەر شێعر ئاوابێ و ئەدەبیاتی مودێڕن و پۆست مودێڕن ئەوەبێ حاشا! هەر نامەوێ و هەزار سڵاو لە سەلەفییەت و كۆنەپەرستی.

*ئەویندارانە ژین، شێتانە مردن*

           دیمانەیەك لەگەڵ ئەمین گەردیگلانی

                                                    ئامادە كردنی:سیامەند بەخت ئازەر

                بەشی دووهەم

پ: ڕاستی ئەمین گەردیگلانی شاعیر لەكەیەوە دەستی داوەتە وەرگێڕان، ئەویش وەرگێڕانی كورتە چیرۆك و وتار و ڕۆمان؟ بەواتەیەكی تر مەبەستی گەردیگلانی لە وەرگێڕان چییە؟

و: لەوەتا هەستم بە دەوڵەمەندی زمانەكەمان كردووە و زانیومە دەتوانم لەگەڵ فەرهەنگ و زمانی دیكەدا زمانەكەم بە زۆران بدەم. خەمی زمان و فەرهەنگەكەم هەڵم دەچۆقێنێ و دەمهەوێ بە هەموو شێوەیەك خزمەتی پێبكەم و دەوڵەمەندی بكەم. بۆیە بۆ هەموو لایەك پەل دەكوتم و خەریكی هەموو كڕوكاش و هەوڵ و تەقەلایەكم. لە بواری كورتە چیرۆك و ڕۆمانیشدا زیاتر دەتوانم خزمەت بكەم و زمانی ستانداردی كوردی لەو دووژانرەدا زیاتر دەكرێ گەشەی پێ بدەی. ئێمە زمانەكەمان لە وشەدا زۆر دەوڵەمەندە بەڵام ڕێزمانەكەی كاری پێ نەكراوە بۆیە لاواز ماوەتەوە. من دەمهەوێ ئەوەندەی لە دەستم دێ ڕستەی تەواو و زاراوە و كینایە و ئیدیۆم و دەستە واژە لەسەر خەرمانی زمانەكەم كۆكەمەوە و گەشەی پێ بدەم.

پ: وەرگێڕان چییە و بۆچی وەرگێڕان پێویستە؟

و: وەرگێڕان ژوانگەی پێگەیشتن و لێك تێگەیشتنی فەرهەنگ و زمانەكانە. هەر نەتەوەیەك خۆی لەو ژیارە بە دوور بگرێ و ئاوڕ لە هونەری وەرگێڕان نەداتەوە و ئەدەب و هونەر و زمانەكانی تر نەناسێ، تاك و تەریك دەكەوێتەوە و زمان و فەرهەنگەكەی بەرەو لاواز بوون و تێدا چوون گلۆر دەبێتەوە و لە جێی خۆی دەپووكێتەوە، یان بێ هێز و بڕشت دەبێ و توانایی بەرەو ڕوو بوون لەگەڵ كلتور و فەرهەنگەكانی ئەمڕۆی نابێ.

پ: وەرگێڕی باش كێیە و تایبەتمەندییەكانی چییە؟

و: كەسێك وەرگێڕی باشە كە بەسەر دوو زمانە خانەخۆێ و میوانەكەدا زاڵ بێ و بە شێوەی ئەمانەتدارانە ناوەرۆك و  هونەری دەقەكە ڕاگوێزێتە سەر زمانێكی تر و لە ڕاستیدا وەرگێڕانەكەی نووسینەوەیەكی نوێ بێ.

پ: داخۆ شارەزا بوون و زانایی زمانی زگماكی و زمانی بیانی بۆ وەرگێڕانی بەرهەمێك تەواوە و پێویستی بە شێتێكی تر نییە؟

و: وەرگێڕ جگە لەوەی دەبێ بەسەر هەر دوو زمانەكەدا زاڵ بێ، لە ڕاستیدا دەبێ لەگەڵ هەر دوو زمانەكە ژیابێ و كانگای پەند و زاراوە و ئیدیۆمەكانی هەر دوو زمانەكەی لە مێشكدا كۆكردبێتەوە، دەبێ ئەزموونی خوێندنەوەی چڕ و پڕ و نووسینی دەقیشی هەبێ و شێوازی نووسینەكان تا ڕادەیەكی زۆرباش  بناسێ.

پ: بە بڕوای ئێوە لە وەرگێڕان دا زۆر تر زمانی سەرچاوە گرینگە یان زمانی سەرەنجام؟

و: هەر دووكیان بە قەرای یەك، چونكە تۆ نابێ وەرگێڕانەكەت لە زمانی یەكەم لاواز تر بێ و ناچاربی زۆربەی زاراوە و وشەكان بخەیە پشت گوێ یان هەڵیان پەرتێوی.

پ: شێوەی هەڵبژاردنی كتێب بۆ وەرگێڕان لای ئێوە چۆنە؟ پێشنیارت پێ دەكە، یان بە لاوە دەیخوێنیتەوە و پاشان قۆڵی لێ هەڵدەماڵی بۆ وەرگێڕانی، یان پێوەرێكت هەیە بۆ هەڵبژاردنی دەق و بابەت؟

و: من زیاتر لەوەی نووسەر و وەرگێڕ بم، خوێنەرم. زیاتریش خوێنەری ڕۆمان و چیرۆك. هەر لە منداڵییەوە حەزم لە ڕۆمان و چیرۆك بووە. كاتێك دەقێك دەخوێنمەوە و كار لە هەستم دەكا و دەمهەژێنێ، حەز دەكەم بە زمانەكەی خۆم بینووسم و ئەو بەرهەمە بە پێزە پێشكەش بە هاو زمانەكانی خۆم بكەم و لەو چێژ و خۆشییەی خۆم هەستم پێ كردووە ئەوانیش بەشدار بن. لەپاڵ ئەوەدا خزمەتێكیش بێ بە زمان و فەرهەنگەكەم.

پ: ئێوە لە وەرگێڕان دا زۆرتر سەرنج و گرینگایەتی بە خوێنەر دەدەن (وەرگێڕانی پێوەندی) یان نووسەری دەقەكە(وەرگێڕانی واتایی)؟

و: هەر دوو لایەنەكە لە بەر چاو دەگرم. من ئارەزوومە ئەو چێژەی من لە دەقەكە وەرمگرتووە بەر دەنگەكەشم وەری گرێ. لەپاڵ ئەوەشدا دەبێ ئەوەندەش ئەمانەتدار بم بەرهەمەكە نەڕوخێنم یان لانی كەم ئاستی هونەری مەزنایەتیی دەقەكە دانەبەزێنم.

پ: بیر و ڕای بەڕێزتان سەبارەت بە وشە داتاشین چییە(واژەسازی)؟ ئێوە تا ئێستا لە وەرگێڕاندا وشەتان داتاشیوە؟

و: پێم خۆشە وشەی نوێ ساز كرێ و زمانی پێ دەوڵەمەند بێ بەڵام ئەوە كاری من نییە و قەتم دەست بۆ نەبردووە ئەوە كاری لێژنەیەكی پسپۆڕی بواری زمانەوانییە و بە كارێكی پێویستیشی دەزانم و بۆ ئەمڕۆی زمان و ئەدەبەكەمان حەیاتییە و هیوادارم هەرچی زووتر ئەو كارە پیرۆزە سەر بگرێ و كۆڕی زانیاری دەست بە كار بێتەوە. ئەگەر كۆڕێكی ئاواش دامەزرێ من بە گیان و بە دڵ ئامادەم خزمەتی بكەم و ئەركی خۆم بەجێ بێنم و لە خۆشم ڕادەبینم.

پ: بە بڕوای ئێوە دەتوانین بڵێین دەقێك، ڕستەیەك یان وشە و دەستەواژەیەك شیاوی وەرگێڕان نییە و خۆبەدەستەوە نادا، یانی ناتوانێ وەرگێڕدرێتە سەر زمانی دیكە؟

و: بە بڕوای من هیچ شتێك نییە كە نووسرابێ یان بە مێشكی مرۆڤدا هاتبێ و نەتوانرێ وەرگێردرێتە سەر زمانێكی دیكە.

پ: هاتنی وشەی بیانی لە ڕێگای وەرگێڕانەوە دەتوانێ چ كاریگەرییەكی لەسەر زمان هەبێ؟ ئەركی سەر شانی وەرگێڕ لە هەمبەر زمانی نەتەوەیدا چییە؟

و: من پێم وایە هاتنی وشەی بیانی بۆ نێو زمان هیچ مەترسییەكی نییە و زۆریش باشە و دەوڵەمەندیشی دەكا. بە شەرتێك ئەو كەسەی وشەكە لە چوارچێوەی ڕستەدا دادەنێ زانیاریی لەسەر زمانەكەی هەبێ و بە شێوەیەكی خۆماڵێیانە داینێ و ڕێزمانەكەی خۆی بپارێزێ، چونكە ڕازی زیندوو بوون و مانەوە و گەشەكردنی زمان ڕێزمانە نەك وشەكانی. ئەركی سەرەكیی وەرگێڕیش پاراستن و دەوڵەمەند كردنی زمانەكەیەتی؛ دەتوانێ لەو ڕێگایەوە زیاتری پەرە پێبدا و بیگەشێنێتەوە.  

پ: ئەمین گەردیگلانی چۆن كار دەكا؟ شێوەی وەرگێڕانی چۆنە؟

و: من دوای ئەوەی دەقێك بە وردی دەخوێنمەوە و چێژی لێ وەردەگرم ئەگەر بە پێویستی بزانم بۆ ئەدەب و زمانەكەم هەوڵ دەدەم وەریگێڕمەوە. شێوەی وەرگێڕانیشم زیاتر ڕستە بە ڕستە و جاری وایە پاراگرافیشە، یان چەند ڕستە دەخوێنمەوە و دوای هەڵشێلان لە مێشكی خۆما بە زمانی خۆم دەینووسمە و هێندێ وشە هەر وەرناگێڕمەوە یان جاری وایە لێی زیاد دەكەم. ئەوەی مەبەستی منە لە وەرگێڕاندا كاكڵی سەرەكی و گرنگی بابەتەكەیە. چونكە من دەمهەوێ ئەو دەقە بە شێوەیەكی هونەری نیشان هاو زمانەكانم بدەمەوە، خۆمن نامەوێ فێری فارسییان بكەم و وەرگێڕان قامووس و وشەدان نییە من بمهەوێ وشەكان مانا بكەمەوە.

پ: بە بڕوای ئێوە تایبەتمەندی وەرگێڕانێكی باش چییە؟

و: ئەمانەتداری و پاراستنی ڕۆحی دەقەكە. كاتێك دێتە پانتایی زمانی دووهەمەوە دەقێكی زیندوو بێ، نەك لاواز و مردوو. بۆن و بەرامەی ژیان و جوانی لە دەماری ڕستەكانیدا شەپۆل بدا. كاتێك خوێنەری زمانی دووهەم دەخوێنێتەوە ئەگەر ناوی وەرگێڕانی لەسەر نەنووسرابێ هەست نەكا، وەرگێڕان دەخوێنێتەوە و پێی وابێ هەڵقوڵاوی ئەو زمانەیە و هەستی نووسەرێكی هاو زمانی خۆیەتی.

پ: بۆ دۆزینەوە و هەڵبژاردنی نزیكترین و لە بارترین هاوسەنگ لە وەرگێڕاندا دەبێ چ بكەین؟ ئێوە بۆ دۆزینەوەی واتا و هاوسەنگی لەبار و پڕ بە پێستی وشە و ئیدیۆمەكان چ دەكەن؟

و: وەرگێڕ هەر وەك پێشتر عەرزم كردن دەبێ لەگەڵ هەر دوو زمانەكە ژیابێ. وشە و ئیدیۆم و هاوسەنگی وشەكان بناسێ بۆی دانەمێنی. چونكە زاراوە و پەند و كینایە وەرناگێردرێتەوە؛ وەرگێڕ دەبێ هاوسەنگ و هاوتاكەی بدۆزێتەوە و داینێ. من بۆ دۆزینەوەی هاوسەنگی پەند و ڕستەكان دەگەڕێمەوە نێو داڵغەی خۆم و لە بیری ئەو كەمووسكە ئەزموونەی خۆمی هەڵدەگوێزم. كاری وەرگێڕیش هەر ئەوەیە. هونەرەكەی لەوە دایە كە هاوسەنگەكان بدۆزێتەوە و بە شێوەیەكی هونەری دایڕێژێتەوە، ئەگەر هەر مانا كردنەوەبێ، زۆر كەس دەتوانێ و لەوانەیە هەموو كەسیش لە دەستی بێ. بەڵام ئەگەر وەرگێڕان بەو ئاستە گەیشت كە بە داخەوە ئەمڕۆ ئەو شێوە وەرگێڕانە پەرەی سەندووە، زەرەدی زۆرترە لە قازانج.

پ: بیر و ڕاتان سەبارەت بە فەرهەنگ واتە «وشەدان» چییە. تا چ ڕادەیەك فەرهەنگ لە وەرگێڕاندا پێویستە؟

و: ئەگەر مەبەستت كەڵك وەرگرتن بێ لە فەرهەنگ لە كاتی وەرگێڕاندا زۆر جار هەیە پێویست دەبێ، چونكە بڕێ وشە هەیە لەوانەیە كە هەموو كەس تەنانەت نووسەر و وەرگێڕیش بە لایەوە نامۆ بێ. بەڵام ئەوەش بەو جێیە نەگا كە وەرگێڕ تەمبەڵ بار بێ و لەپەستا دەست بكا بە توورەكەی هەمبانە بۆرینەدا و وشەی لێ هەڵگوێزێ. چونكە وەرگێڕانێك كە لەسەر ئەو ڕەوتە بێ، وەرگێڕانێكی وشك و بێ ڕۆح لە ئاو دەردێ و ڕەنگە خوێنەر چێژی لێ وەرنەگری زوو وەڕەزی بكا. وەرگێڕ دەبێ مێشكی ئەوەندە لە وشە و زاراوە و ئیدیۆم و پەند و قسەی نەستەق ئاخنرابێ كە بۆ هیچ شتێك دانەمێنێ و زۆر بە دەگمەن پەنا بۆ فەرهەنگ بەرێ.

پ: بۆ وەرگێڕانی پەندی پێشینیان و زاراوە و دەستەواژە دەبێ چبكەین؟   

و: زاراوە و پەندی پێشینیان و هێندێ لە دەستەواژەكان بەڕاستی بۆ وەرگێڕان نابن و بە وەرگێڕان و مانا و ناوەرۆك و بایەخی خۆیان لەدەست دەدەن. بۆیە پێویستە لە زمانی دووهەم دا وەرگێڕ، هاوسەنگە پڕ بە پێستەكەی خۆیان بۆ بدۆزێتەوە. بۆ وێنە (از شادی در پوست خود نمی گنجید.) خۆناكری بڵێین، لە خۆشیانا لە پێستی خۆیا جێی نەدەبۆوە. ئێمە دەبێ بزانین كوردێك لەو كاتەدا چی دەڵێ، ئەوەی لە جێ دانێین. هاوسەنگی پڕ بە پێستی ئەوەش ئەمانەیە:(لە خۆشیانا پێی وە عەرز نەدەكەوت.) (لەخۆشیانا تڕی بە تاق نەدەهات.) یان(جواب های،هو است)، (جێی كڵۆ بەردە) یان(جێگای قوزەڵقورت سندان و دەردە.) (كاسە داغتر از آش) (كوچكی گەرمتر لە ئاور) (كاسەای زیر نیم كاسە است) (ئەم ماستە بێ موو نییە).

پ: بە سەرنج دان بە پێوەندایەتیی زمان و بیر كردنەوە و تێڕامان و ڕۆڵی گرینگی پێك‌هێنانی فەرهەنگ و كولتور، دەمویست كەمێك لە مەڕ زمانی كوردییەوە بدوێی و كەموكووڕییەكانی و تواناییەكانی دەستنیشان بكەی، هەر وەها بۆ پاڵاوتن و دەوڵەمەند كردنی زمانی كوردی چ ڕێگایەك پێشنیار دەكەن؟

و: ناسنامەی سەرەكیی هەر نەتەوەیەك زمانەكەیەتی. هەر گەل و نەتەوەیەك زمانەكەی لە دەست بدا و پشتی تێكا لە نێو دەچێ و دەتوێتەوە. تەنانەت مرۆڤیش لە كاتی نەخۆشیدا كە زمانی لە گۆدەكەوێ خزم و كەس و دەوروبەرییەكانی دەزانن ئیتر ناژی و مردنی حەتمییە.

زمانی كوردی یەكێك لە زمانە پاراو و دەوڵەمەندەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و دەیان ملوێن كەس قسەی پێ دەكەن. كەوایە دەتوانین بڵێین زمانێكی زیندووە ئەگەر بواری پێبدرێ و خاوەنی دەسەڵات بێ زۆر لەوە زیاتریش گەشە دەكا. یەكێك لە تایبەتمەندییە بەرچاوەكانی زمانی كوردی ئەوەیە  كە دەتوانێ هەموو دەنگەكان بێژە بكا و كورد بۆ هیچ  پیت و دەنگ و فۆنیمێك زمانی هەڵناكەوێ و بێ گرێوگۆڵ و بەڕەوانی داخێوێ. تەنیا گرفتێك كە ئەمڕۆ تەنگی بە زمانی كوردی هەڵچنیوە بێ دەرەتانییە. هەر ئەو گرفتەش بۆتە هۆی ئەوەی بۆ هاوسەنگی بڕێك لە وشە و زاراوە زانستییەكان دەستمان لە گۆزەدا بمێنێ. هەڵبەت ئەوەش هۆی ئەوەیە زمانەكە كاری لێ نەكێشراوە و مەودا نەبووە كورد خۆی پێوە ماندوو بكا و لە ڕەهەندێكی زانستییانەوە پەرە بە زمانەكەی بدا و بژار و نیسكەشۆری بكا. من تكا لە نووسەران و دڵسۆزانی زمانی كوردی دەكەم دەمارگرژی و پۆز و هەوای عێل و عەشیرەت و ناوچەیی وەلانێن و بیر لە زمانی ستانداری یەكگرتوو بكەنەوە. لە نوسیندا لەگەڵ یەكتر كۆك بن و بۆ دانانی وشە و زاراوە و وشەلێكدراوە فەلسەفی و زانستییەكان پێكەوە ڕاوێژ بكەن وجوانترینەكەیان هەڵبژێرن و هەركەس بە ڕبەی خۆی نەپێوێ.

پ: بە بڕوای ئێوە وەرگێڕان دەتوانێ كاریگەرییەكی بەر چاوی  لە سەر ڕەوتی پەرەپێدانی فەرهەنگی كۆمەڵگا هەبێ؟

و: سەتاسەت كاریگەریی هەیە و پێویستە بە شێوەیەكی جیددی ئاوڕ لەو بوارە بدرێتەوە، نەشهێڵن ببێتە مەیدانی تەڕاتێنی قەڵەمە نەخۆش و دۆڕاو و نادڕۆستەكان.

پ: لە بارودۆخی ئێستادا نیاز و پێداویستییەكانی فەرهەنگی ئێمە لە ڕێگای وەرگێڕانەوە كامانەن؟

و: پێویستە هەموو شاكارە ئەدەبییەكانی دنیا بكرێنە كوردی، بەڵام ئەو بە كوردی كردنەش بە شێوەیەكی گۆترە و كەمتەرخەمانە نەبێ. كەسانێك دەبێ ئەو كارە بكەن پسپۆڕی ئەو بوارە بن و لە بنجوبناوانی دەقەكە گەیشتبێتن و بە ڕاستی بی كوردێنن. بەرهەمە مێژوویی و زانستی و فەلسەفییەكانیش واچاكە ئاوڕی لێ بدرێتەوە و هەموو گەلانی دنیا لە حاڵ و باڵ و پێشینەی یەكتر ئاگادار بن ولە یەكتر تێبگەن تاڵە تیشكی ئەوین و خۆشەویستی و مرۆڤدۆستی پێكەوەیان گرێ بدا. ئەگەر ئەو یەكتر ناسین و خۆشەویستییە لە نێو گەلانی دنیادا جێ بكەوێ ئیتر شەڕ و دوژمنایەتی و كێشەی جیهانیش كەم دەبێتەوە، چەوساوە و چەوسێنەریش نامێنێ.

پ: وەرگێڕێكی باش دەتوانێ ڕێنوێنێك بێ بۆ هەڵبژادنی كتێبێكی باش؟

و: بەڵێ. هەر وەك لە دنیای كتێبدا دەبینین هێندێ ناو وەك ئەستێرە دەدرەوشێنەوە و بوونە جێی متمانە بۆ خوێنەران و خەڵك هەر بەدیتنی ناوەكەیان بێ دوو دڵی كتێبەكە دەقۆزنەوە و لێیان ڕوونە لە كڕین و خوێندنەوەكەی پەشیمان نابنەوە.

پ: ئەركی وەرگێڕ چییە بۆ ڕاگرتنی سەبك و شێوازی نووسەری دەقەكە؟

و: دەبێ ئەوەندەی لە وزە و توانایدایە هەوڵ بدا زمان و سەبك و شێوازی نووسەر بپارێزێ. چونكە سەبك گرنگترین لایەنی ناسنامەیی و هونەری نووسەر و شاعیرە و بە پێی توانا دەبێ وەرگێڕ هەوڵی بۆ بدا و نەهێڵێ زۆر كاڵ بێتەوە و گۆڕانی بەسەردا بێ.

پ: ئێوە لە وەرگێڕاندا تا چ ڕادەیەك گرینگایەتی بە«خاڵ دانان و نیشانەكانی نووسین و پاراستنی زمانی تایبەتی نووسەر و چەمكی دەقی سەرەكی» دەدەن؟

و: بەڵێ لە نووسیندا بە بڕوای من گرینگترین خاڵ نیشانەكانی نووسینە. جاری وایە وێرگۆلێك مانای ڕستەیەك بە تەواوی دەگۆڕێ یان دانەنانی ڕستەیەك سەقەت و بێ ناوەرۆك دەكا. بۆیە زۆر پێویستە ئەو نیشانانە لە شوێنی خۆیان دانرێن. لە وەرگێڕانیشدا من زۆرم گرینگی بەوە نەداوە كە ڕاست وڕەوان دەقەسەرەكییەكە دانێمەوە. چونكە من وشە بە وشە وەرناگێڕمەوە و كتومت ڕستە ڕاناگوێزم، من دوای خوێندنەوەی دێڕێك یان پاراگڕافێك دێم بە زمانی دووهەم دایدەڕێژمەوە و دەینووسمەوە. بۆیە جاری وایە جێگای نیشانەكان دەگۆردڕێن و پاش و پێش و جێگۆركێ دەكەن. زمانی نووسەریش هەروەك پێشتر ئاماژەم پێكرد زۆر ئەمانەتدارانە و بە پێی توانایی خۆم دەیپارێزم.

پ: كاك عەبدولخالقی یەعقوبی لە كتێبی (دەنگی بلورینی دەق) لاپەڕەی 177دا دەڵێ:«مێژووی نووسینی كوردی بە درێژایی تەمەنی كورتی خۆی هیچ كات بزاڤێكی بە گوڕ و تینی داهێنەرانەی لە بواری وەرگێڕاندا بە خۆیەوە نەدیتووە و بێگومان بەشێكی هەرە زۆری بێ دەسەڵاتی و لاوازیی فیكر و فۆڕمی نووسینی كوردی دەگەڕێتەوە بۆسەر لەئارادا نەبوونی وەهابزاڤێك» بۆچوونی كاك ئەمین لەو بارەوە چییە؟ ئاخۆ بزاڤێكی ئاوەها یان یانەی وەرگێڕان وەك نانی شەو بۆ كوردستان و بە تایبەتی بۆ شاری بۆكان پێویست نییە؟

و: بەڵێ ئەم فەرماییشتەی كاك عەبدولخالق ڕاستە و لەگەڵی دام، بەڵام ئەمە قسەی چەند ساڵ لەمەو بەرە و ئێستا تا ڕادەیەك هەوڵی بۆ دراوە بەڵام هێشتا كەمە و دەبێ زیاتری خۆ بۆ ماندوو بكەین و زۆر بە جیددی ئاوڕی لێبدەینەوە. هەروەك فەرمووتان وایە و لە نانی شەو پێویست ترە.

پ: لە بواری منداڵانیشدا كتێبێكتان بە ناوی(یەكگرتن وەرگێڕاوە و چاپ كراوە، ئێستا بە بڕوای ئێوە وەرگێڕانی بەرهەمی منداڵان و مێرمنداڵان دەبێ لە باری ناوەرۆك و شێوەی بەیانەوە خاوەنی چ تایبەتمەندییەك بێ؟

و: هەر وەك پێشتر ئاماژەم پێكرد بە داخەوە ئەو بەشەی ئەدەبەكەمان زۆر كەمی ئاوڕ لێدراوەتەوە و پێویستی بە هەوڵی زیاتر هەیە. نووسین بۆ منداڵان و مێرمنداڵانیش تایبەتمەندی خۆی هەیە و دەبێ نووسەری دەقی منداڵان، منداڵانە بیر بكاتەوە و بنووسێ.

پ: پێشنیاری ئێوە بۆ ئەو كەسانەی هۆگری كاری وەرگێڕانن و ئێستا لە سەرەتای ڕێگادان،چییە؟ چبكەن باشە؟ داخۆ بەراوەرد كردنی بەرهەمێك لەگەڵ وەرگێڕدراوەكەیدا دەتوانێ تاچ ڕادەیەك لەفێر بوون و ڕاهێناندا یاریدەدەریان بێ.

و: باشترین ڕێگای وەرگێڕان ئەوەیە كە لە هەر دووزمانەكەدا بەقەدیەك شارەزابن، بەتایبەت ئەو زمانەی بەرهەمەكەی پێ دەنووسنەوە. بەراوەرد و پێك گرتنیش كارێكی زۆر باشە بەڵام بەوشەرتەی وەرگێڕانەكە، وەرگێڕانێكی باش و سەركەوتوو بێ و وەرگێڕەكەی بەئەزموون و ئەمانەتدار و شارەزابێ، نەك ڕووخێنەر و فەوتێنەری دەقە سەرەكییەكە هەر وەك ئێستا لە بواری وەرگێڕاندا دەیان بەرهەمی سەقەت و ناڕەسەن و نادڕۆست دەبینن، كە بەڕاستی پیاو بە خوێندنەوە كەشیان هەست بە شەرمەزاری دەكا. جا نازانم مەبەستی وەرگێڕی ئەم دەقە چییە؟! خودا بكا هۆی بێ ئەزموونی بێ، نەك شتی تر...

پ: ئێوە تاكوو ئێستا سێ ڕۆمانی «جێگای بەتاڵی سلووچ» و «برایانی كارامازۆف» و «تازیەبارانی بەیەل»تان وەرگێڕاوەتەوە سەر زمانی كوردی، كە دەبێ دەستخۆشانەتان پێ بڵێم كە زۆر شارەزایانە ئەو كارەتان كردووە و بەواتایەكی تر بە باشی كورداندووتانە، پێم خۆشە سەرەتا كەمێك سەبارەت بە هەڵبژاردنی ئەو ڕۆمانانە و پاشان خودی ڕۆمانەكان بۆمان بدوێی. هەروەها بۆ وەرگێڕانی ڕۆمان چ لێهاتوویی و تواناییەك پێویستە؟

و: ئەو ڕۆمانانە تێكەڵ ژیانم بوون، لەگەڵ خوێندنەوەیان گریاوم. خۆم لە جێی زۆربەی پاڵەوانەكانیان داناوە. شەوانێكی زۆر شەونخوونییان پێ كێشاوم. هەر وەك پێشتریش عەرزم كردن ئەو بەرهەمەی كار لە مێشك و هەستم بكا و وا هەست بكەم كە خۆم دەبوو بمنووسیبایە، حەزدەكەم بینووسمەوە یان بە واتایەكی تر بە زمانەكەی خۆم بینووسمەوە. بۆ ئەوەی ئەو چێژە كە خۆم لەو دەقەم وەرگرتووە هاو زمانەكانیشم وەریگرن. ڕۆمانی جێگای بەتاڵی سلووچ هەر وەك لە پێشەكی كتێبەكەیدا نووسیومە، لەگەڵ ژیانی هەژارانەی خەڵكی كوردوستاندا یەكدەگرێتەوە. زۆربەی ئازاراەكانی مرۆڤی لە خۆیدا جێ كردۆتەوە. هەر بۆیە بڕیارمدا وەریگێڕمەوە. برایانی كارامازۆفیش وەك شاكارێكی گەوەرە و جیهانی پێم حەیف بوو نەكرێتە كوردی و كتێبخانەی كوردی لەو سامانە مەزنە بێ بەش بێ. ئەو ڕۆمانەش هەرخەم و ئازارەكان و تاسە خنكاوەكان و ناكامی و ژانەكانی خۆمانە و دەتوانم بڵێم لەم سەردەمەشدا ئەو خەمانە بۆ ئێمەهەن و ئێستاش كۆمەڵگاكەمان پێوەی دەناڵێنێ. ئەو جییاوازییە چڕ و بنەڕەتییانەی لە نێوان ئەو سێ برایە و باوكیاندا هەیە گرفتی ئەمڕۆی كۆمەڵگای ئێمەیە و پێوەی دەناڵێنین. تازیەبارانی بەیەلیش ئاوێنەی ژیانی زۆربەی لادێكانی خۆمانە و بە داخەوە ئێستاش بێ دەرەتانی و برسییەتی و خورافات داوێنی گوندەكانی گرتووە و ژیانی لێ تاڵ كردوون.

وەرگێڕی ڕۆمان دەبێ خاوەنی زمانێكی پاراو و دەوڵەمەندبێ و بۆ وشە و پەند و زاراوە دانەمێنێ و هاوسەنگەكەیان بناسێ. لەسەریەك دەبێ مێشكی ئینسایكلۆپیدیایەكی پەند و زاراوە و وشەبێ.

پ: وەرگێڕانی هەریەك لەو ڕۆمانانە چەندی خایاند؟ چ گیروگرفتێكت لە وەرگێڕانی ئەو ڕۆمانانەدا بۆ هاتە پێش؟ مەبەستم زۆرتر لەباری زمانییەوەیە، داخۆ زمانی كوردی لەباری وشە و دەستەواژەوە ئەوەندە دەوڵەمەند و پڕە بۆهیچ شتێك دانەمێنێ؟ هەڵبەت بە لەبەر چاو گرتنی ئەوەیكە بە داخەوە زمانی كوردی ئێستاش ڕێنووس و زمانێكی یەكگرتووی نییە و لە هەمووو لایەكەوە لە ژێر زەبروزەنگ و داپڵۆسین دایە و بە هەموو شێوەیەك هەوڵی سڕینەوەی دەدەن؟

و: خۆت دەزانی من دەرفەتێكی ئەوتۆم نییە بۆكاری نووسین و ئەدەبی و بەلای خەیاتی و تەقەڵەوە ژیانم تێدەپەڕێ و ئەوەی تا ئێستاش كردوومە لە چەند سەعاتی شەودا نووسیومە و شەو و شەونخوونیكم كێشاوە و كاتی پشوودانم بۆ كاری نووسین تەرخان كردووە. بڕواشم پێ بكە لەو پەڕی ماندوویی و شەكەتیش دابم ناتوانم واز لە خوێندنەوە و نووسین بێنم. خوێندنەوە و نووسینیش بە لای منەوە خۆشترین و شیرینترین پشوودان و حەسانەوەیە و گەشت وگەڕانی نێو گوڵزاری كتێبم لە هەموو گەشت و سەیرانێك پێ خۆشترە. ئەو كاتە دڵخۆش و شادم كە دەستەملانی كتێبێك بم، یان چەقوچۆی نووسینێك هەست و هەناوم داگرێ. ڕومانی جێگای بەتاڵی سلووچ نزیكەی دوو ساڵ بەدەستمەوە بوو، بەڵام لێی بەپەلە نەبووم و بە هیوای چاپ كردنیشی نەبووم، تەنیا ویستم وەك تەمرین و خۆتاقی كردنەوە وەریگێڕمەوە. بە شێنەیی ڕۆمانەكەم تەواو كرد و جارێكم وەرگێڕانەكەم بە وردی خوێندەوە و زۆری لێ ڕازی بووم. هەتا وەرگێڕانەكەم نەخوێندەوە خۆشم بیرم لێ نەكردبۆوە ئەوەندە بە تام و چێژ و خۆمانەم وەرگێڕابێ. زۆرم دڵ پێی خۆش بوو. ڕۆژێكیش لای كاك عەبدولخالق یەعقوبی هاوڕێم باسم كرد و ئەویش پێشنیاری پێ كردم بیدەم بە دەزگای موكریانی لە هەولێر. هەر بۆیە جارێكی تر بە وەرگێڕانەكەدا چوومەوە و ناردم بۆ دەزگای موكریانی و زۆر بە دڵفراوانییەوە وەریانگرت و زۆر زووچاپیان كرد. هەر ئەو پێشوازییەی دەزگای موكریانی بووە هۆی ئەوەی زیاتر متمانەم بە خۆم هەبێ و بیر لە وەرگێڕانی كتێبی گەورەتریش بكەمەوە. هەر بۆیە بڕیارم دا كتێبی برایانی كارامازۆفیش وەرگێڕمەوە. ئەو ڕۆمانەم كاتی خۆی خوێندبۆوە و زۆر بە لامەوە گرینگ بوو. بۆیە جارێكی تر خوێندمەوە و دوای پرسین و گەڕان بۆم دەركەوت چوار وەرگێڕانی بە فارسی هەیە. بۆیە هەر چوار وەرگێڕانەكەم وەدەست خست و لەگەڵ یەك  بەراوەردم كردن. لە كۆتاییدا بەو ئاكامە گەیشتم كە وەرگێڕانەكەی ساڵح حوسەینی لەو سێ وەرگێڕانەی دیكە باشترە. بۆیە ئەوم كردە سەرچاوەی وەرگێڕانەكە و شانم لێ داخست و لەماوەی ساڵێكدا تەواوم كرد. بەڵام لە كاتی وەرگێڕانەكەدا لە زۆر شوێنا پەنام بۆ وەرگێڕانەكەی ڕامین موستەقیم و موشفیقی هەمەدانیش دەبرد. دوای تەواو كردنی برایانی كارامازۆف بڕیارم دا شاكارەكەی غوڵامحوسەین ساعیدی(گەوهەر مراد)واتە كتێبە بەناوبانگەكەی ئەو نووسەرە مەزنە(تازیەبارانی بەیەل)یش وەرگێڕمەوە. ئەویشم لە ماوەی شەش مانگدا تەواو كرد و ئێستا لە دەزگای موكریانی لە نۆرەی چاپ دایە.

بۆ گیروگرفتیش بڕوام پێبكە لە هیچ شوێنێك بۆ هیچ مەبەستێك یان زاراوە و ئیدیۆمێك دانەماوم و هەستم نەكردووە دەستم لە گۆزەدا مابێ و چم پێ نەكرێ. تەنانەت جاری وابووە بۆ دەستەواژە و زاراوەیەك چەند هاوسەنگی كوردیم دیوەتەوە و ئەگەرچی یەك لە یەك جوانتر و ڕەسەنتر بوون بەڵام هاتووم جوانترینەكەیانم هەڵبژاردووە. من پێم وایە زمانی كوردی لە چاو ئەوەی ئەو هەمووە لە ژێر زەبر و زەنگ و هەڕەشەدابووە، بەڵام زۆر دەوڵەمەندە و ئەگەر زیاتری كار پێبكرێ دەبێتە دەوڵەمەندترین و ڕەسەنترین و جوانترین زمانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. هەركەسێكیش بڵێ زمانی كوردی لاوازە و دەرەقەت فەلسەفە و زانستی ئەمڕۆ نایە، ئەوە كەسێكی بیر كورت و ڕەشبینە و دەبێ شكت لە زانیارییەكەی هەبێ. دەنا قەتی وابیرنەكردەوە و ئەو قسەیەی بە دەما نەدەهات.

پ: دەڵێن زمانی فەڕەنسا زمانی خۆشەویستی و زمانی ئینگلیزی زمانی دیپلۆماسی و زمانی ئەڵمانی زمانی شەڕ و زمانی ڕووسی زمانی ئاشتی و دۆستایەتییە. ئێوە زمانی كوردی بە چ دادەنێن؟

و: زمانی كوردی زمانی ژیان و سروشتە.

پ: بێجگە لەو سێ ڕۆمانە دوو كتێبی كورتە چیرۆكیشتان بەناوەكانی (دیسان لەو شەقامانەوە) بەرهەمی بیژەن نەجدی و (تەپڵی ئاور) كۆمەڵەچیرۆكی بیانی وەرگێڕاوە، كەمێكیشمان باسی كورتە چیرۆك و ئەو كتێبانە بوبكە.

و:كورتە چیرۆك بە بڕوای من ڕاوی سات و چركەكانی ژیانە. بیری مرۆڤ و خەم و دڵەخورپە و برك و ژانەكانی جاری وایە زۆر كتوپڕن، نوسەری كورتە چیرۆك ئەو چركانەی ژیان دەقۆزێتەوە و وێنەی لێهەڵدەگرێ و لەهەمبەر خەڵكدا دایدەنێ. هونەری چیرۆكنووس ئەوەیە كە ئەو چركە وسات و كاتانە بەزمانی وشە بدركێنێ.

 كتێبەكەی بیژەن نەجدی یەكێك لەو كتێبە هونەرییانەیە كە شیرینترین و بەتامترین چێژی هونەریم لێوەرگرتووە. زمانی بیژەن زمانێكی ناسك وشاعیرانەیە و خاوەنی تایبەتمەندییەكی كەم وێنەیە، بۆیە بڕیارم دا وەریگێڕمەوە.

 كتێبی تەپڵی ئاوریش شازدە چیرۆكی بیانییە كە لەكتێب و گۆڤارەكانم هەڵبژاردوون و وەرمگێڕاون. ئەو چیرۆكانەشم هەڵبژاردووە كە لەگەڵ هەست ڕۆحم ئاوێتەبوون و تاڕادەیەك ئاوێنەی ژیانی خۆم و گەلەكەم بوون.     

پ: بار و دۆخ و چۆنایەتی وەرگێڕان لە كوردوستان دا چۆن دەبینن؟

و: تەڤگەڕ و بزوتنەوەیەكی جیددی و باش لە ئارادایە و زۆر گەشبینم، بەڵام بە داخەوە ئەو بزوتنەوەیە بێ ڕێبەر و ڕێنوێنە و لێژنەیەك نییە باش و خراپ و پاك و پیس لێك هەڵاوێرێ. زۆر جار دەبینم بڕێك لە وەرگێڕانەكان نادرۆست و كەمتەرخەمانەن و تەنانەت بەلاڕێشدا ڕۆیشتوون و هەڵەی زۆر زەق و ناحەز و پڕ مەترسییان تێدایە بۆ زمانەكەمان و ئەوەی گوێی پێ نادەن ڕێزمانە و بەجارێ خەریكن بنەماكەی دەڕوخێنن، دەبێ ئەو جۆرە هەڵە و لاڕێبوونانە پێشیان پێ بگیرێ و لێژنەیەكی واهەبێ كە دەسەڵاتی بەسەر هەموو دەزگای چاپ و پەخشەكان و ڕاگەێینە گشتییەكاندا هەبێ و نەهێڵێ ئەو هەڵانە پەرە بستێنێ. ئەگەرچی دەقە لاواز و ناڕەسەنەكان خۆیان لە جێی خۆیان دەپووكێنەوە یان هێڵەگی مێژوو دایان دەتەقێنێ. بەڵام واچاكە هەر لەسەرەتاوە ئەو هەڵە و چەوتییانەش نەبن و یەكەم هەنگاومان بە گوڕ و پتەو بێ.

پ: تاكوو ئێستا جگە لە وەرگێڕان و شێعر ئاوڕتان لە ژانرەكانی ئەدەب وەك شانۆ و ڕۆمان و كورتەچیرۆك داوەتەوە؟

و: بەڵێ دە چیرۆكم نووسیوە و بڕێكیان لە گۆ‌ڤار و ڕۆژنامەكاندا بڵاو بوونەتەوە. وەك كتێبێك كۆم كردوونەتەوە و بە ناوی(نارنجی فڕین) لە نۆرە چاپ دایە.بەڵام تا ئێستا رۆمان و شانۆم نەنووسیوە.

پ: كاك ئەمین هەروەكبۆخۆتان دەڵێن: خەمی زمان و فەرهەنگەكەم هەڵم دەچۆقێنێ و دەمهەوێ بە هەموو شێوەیەك خزمەتی پێبكەم و دەوڵەمەندی بكەم. بۆیە بۆ هەموو لایەك پەل دەكوتم و خەریكی هەموو كڕوكاش و هەوڵ و تەقەلایەكم.پاش شێعر هۆنینەوە و وەرگێڕانی ڕۆمان و وتار و كورتەچیرۆك، پەلتان بۆلای فەرهەنگنووسیش كوتاوەو وابزانم فەرهەنگێكی كوردی بە كوردی و فارسیتان نووسیوە بە ناوی (ڕێژگە) چ شتێك بووە هۆی ئەوەی بچی بۆ لای فەرهەنگنووسی و بۆچی ناوت ناوە (ڕێژگە) ئەم فەرهەنگە چەند وشەی لە خۆگرتووە و جیاوازی لەگەڵ فەرهەنگەكانی تر چییە؟

و: بەڵێ فەرهەنگێكی 300 لاپەڕەییە و ئێستا لە دەزگای موكریانی لە نۆرەی چاپ دایە. ئەو فەرهەنگە هەر لەسەر شێوازی هەنبانە بۆرینەی مامۆستا هەژاری نەمرە و ئەو وشانەی لە خۆگرتووە كە لە هەنبانە بۆرینەدا نەهاتوون. نزیكەی حەڤدەساڵە كاری لەسەردەكەم و زۆرم زەحمەت پێوە كێشاوە. هەر لەگەڵ هەنبانە بۆرینە بڵاو بۆوە وەسییەتەكەی مامۆستا هەژارم لە پێشەكییەكەیدا خوێندەوە هەوڵمدا ئەو وشانەی لەوێدا نایانبینم، لە لاوە كۆیان كەمەوە كە بۆ رۆژی خۆی لە چاپەكانی دواییدا تێكەڵی كرێ. ئەگەرچی هێشتا زۆر وشەی ناوچەكانی دیكەی كوردوستان هەیە و لەوانەیە لە هەنبانە بۆرینە و فەرهەنگەكانی تردا نەبێ. بەڵام بەچاكم زانی ئەو كەمووسكەیەی خۆم بە جیا چاپ كەم و جارێ لە مردنی بپارێزم هەتا دڵسۆزێك پەیدا دەبێ و هەموو فەرهەنگەكان لە بەرەیەك ڕادەنێ و لەپرزە و كڵۆش و چڵەكان خەرمانێكی مەزن سازدەكا.

ئەو فەرهەنگە نزیكەی حەوت هەشت هەزار وشەیەك دەبێ و هەر بەشێوەی هەنبانە بۆرینە بە كوردی و فارسی شەرحم كردووە. بۆیەش ناوم ناوە ڕێژگە، ڕێژگە بەو شوێنە دەڵێن كە دوو چۆم تێكەڵ دەبنەوە. یان چۆمێكی چكۆلە دەڕژێتە چۆمێكی گەورەترەوە. بەو هیوایەی ئەم چۆمەڵە ماریلەیەی من ڕووی هەبێ بڕژێتە باوەشی ڕووبارە گەورەكەی هەنبانە بۆرینەوە.

پ: ئاواتی سەركەوتنم هەیە بۆت لە هەموو بوارەكانی ژیان و نووسیندا و هەروەها هیوادارم لەوە زیاتر بە نووسین و وەرگێڕان كتێبخانەی كوردی بڕازێنیەوە. سپاست دەكەم بۆ ئەوەی كاتی خۆت بۆ من تەرخان كرد و بەوردی وڵامی پرسیارەكانت دامەوە.

و: منیش هیوام سەربەرزی و بەردەوامی ئێوەیە و هیوادارم وڵامەكانم ڕووی مەجلیسیان هەبێ و ئەگەر جاروبار قسەیەكی ڕەقم لەزار دەرپەڕیبێ كەس بەدڵیەوە نەگرێ. چونكە هەموو هی ئەویە پەرۆشی زمان و ئەدەبی گەلەكەمم. ئیتر سپاس و سەركەوتن بۆ ئێوەش.

پ: لەكۆتاییدا تكایە هەركام لەم وشانەی خوارەوە بەڕستەیەك یان وشەیەك بدوێنە.

ماچ: تێكەڵبوونی ڕۆح.

گوڵ: سیمای ژیان و ئەوین كە خودای تێدا دەبینم.

گریان: ئەو كانیاوە زوڵاڵەی ناخ كە لەهیچ وەرزێكی تەمەندا ویشك ناكا.

شاخ: بڕبڕەی پشتی زەوی.

فرمێسك: شەونمی هەمیشە بەهار.

گۆرانی: لایەلایەی ڕۆح.

كوردستان: پیرۆزترین دایك.

غەزەل: خوێن و هەناسەم.